English
Chắc hẳn có lần bạn lướt web, xem thông số một cái DAC hay một dịch vụ nhạc trực tuyến, và thấy mấy con số như 24-bit/192kHz, 1411kbps, hay 320kbps. Rồi tự hỏi: “Trời ơi, mấy cái này có nghĩa là gì vậy? Nó ảnh hưởng thế nào đến chất nhạc mình nghe?”
Yên tâm, bạn không đơn độc đâu. Ngay cả những người chơi âm thanh lâu năm cũng có lúc… lơ mơ. Và bài viết này mình viết ra để giải thích những khái niệm đó một cách dễ hiểu nhất, kiểu như “nhạc số nó hoạt động ra sao” ấy. Không có công thức toán học cao siêu, không có biểu đồ phức tạp. Chỉ là câu chuyện của một người yêu nhạc muốn chia sẻ với những người yêu nhạc khác thôi.
Chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu:
Bit rate (tốc độ bit) là gì?
Sample rate (tần số lấy mẫu) là gì?
Bit depth (độ sâu bit) là gì?
Âm thanh Hi-Res (High-Resolution Audio) là gì?
Và quan trọng nhất: Làm sao để tận dụng những kiến thức này khi chọn dịch vụ nghe nhạc hay mua thiết bị?
Nào, bắt đầu thôi!
- 1. Một chút về quá khứ: Analog và cái thời “băng từ, đĩa than”
- 2. Nhạc số hoạt động thế nào? Câu chuyện về “lấy mẫu”
- 3. Từ phòng thu đến tai bạn: Hành trình của một bản nhạc
- 4. Thời đại của MP3 và nén mất dữ liệu
- 5. Bây giờ, hãy nhìn lại những con số
- 6. Làm sao để tận hưởng nhạc số chất lượng cao nhất?
- 7. Còn thiết bị thì sao?
- Lời kết
1. Một chút về quá khứ: Analog và cái thời “băng từ, đĩa than”
Trước khi có nhạc số, ông bà ta nghe nhạc bằng… analog. Đại loại là âm thanh được ghi trực tiếp lên băng từ (reel-to-reel) hoặc khắc lên đĩa than. Quá trình này ghi lại gần như nguyên vẹn những rung động của âm thanh, từ tiếng hát nhẹ nhàng đến tiếng trống mạnh mẽ. Bản gốc (master tape) lúc đó là một cuộn băng từ, và từ đó người ta ép đĩa than hoặc sao chép sang băng cối khác.
Cái hay của analog là nó rất “thật”, rất “mượt”. Nhưng nó cũng có nhược điểm: băng từ có thể bị lão hóa, đĩa than thì có tiếng lách tách, bụi bẩn, và mỗi lần sao chép (copy) là chất lượng lại giảm đi một chút. Đó là lý do tại sao ngày xưa, người ta thích nghe “đĩa gốc” vì nó ít bị sao chép nhất.
Rồi kỹ thuật số xuất hiện. Nó hứa hẹn một thế giới mới: nhạc từ một nền tĩnh lặng (không ù, không rít), có thể sao chép vô số lần mà không hề hao hụt chất lượng. Và đó là bước ngoặt lớn.
2. Nhạc số hoạt động thế nào? Câu chuyện về “lấy mẫu”
Âm thanh trong tự nhiên là một làn sóng liên tục (analog). Để chuyển nó thành dạng số (digital), máy tính cần phải “cắt nhỏ” làn sóng đó ra thành từng lát, từng lát một. Mỗi lát cắt được gọi là một mẫu (sample). Công việc này được gọi là lấy mẫu (sampling).
Có hai yếu tố quan trọng quyết định chất lượng của quá trình lấy mẫu:
Tần số lấy mẫu (Sample Rate): Là số lần máy tính “cắt” sóng âm trong một giây. Đơn vị là Hertz (Hz) hoặc Kilohertz (kHz). Ví dụ: 44.1kHz có nghĩa là máy tính cắt sóng âm thành 44.100 mẫu trong một giây.
Độ sâu bit (Bit Depth): Là số bit dùng để thể hiện mỗi mẫu. Nó quyết định độ chi tiết của mẫu đó, đặc biệt là độ tĩnh và dải động (dynamic range) tức là sự chênh lệch giữa âm thanh nhỏ nhất và lớn nhất. Ví dụ: 16-bit có nghĩa là mỗi mẫu được thể hiện bằng 16 bit (số nhị phân), cho phép phân biệt được 65.536 mức âm lượng khác nhau. 24-bit cho phép lên đến 16,7 triệu mức, chi tiết hơn rất nhiều.
Kết hợp hai yếu tố này, bạn sẽ có một luồng dữ liệu thô (raw data). Lượng dữ liệu này được gọi là tốc độ bit (Bit Rate), đơn vị là bit trên giây (bps) hoặc kilobit trên giây (kbps). Công thức tính nó như sau:
Bit Rate (cho 1 kênh) = Sample Rate × Bit Depth
Ví dụ: Nhạc CD chất lượng tiêu chuẩn (44.1kHz/16-bit) sẽ có bit rate cho một kênh là:
44.100 × 16 = 705.600 bit/giây (705.6 kbps)
Vì nhạc thường là stereo (hai kênh), bit rate tổng cộng sẽ là:
705.6 × 2 = 1.411,2 kbps (thường được làm tròn thành 1411 kbps).
Đó là con số 1411 mà bạn thường thấy khi nói về nhạc CD lossless.
3. Từ phòng thu đến tai bạn: Hành trình của một bản nhạc
Ngày nay, hầu hết các phòng thu chuyên nghiệp đều ghi âm ở độ phân giải cao hơn CD rất nhiều, thường là 24-bit/96kHz hoặc thậm chí 24-bit/192kHz. Lý do là vì họ muốn “bắt” được nhiều thông tin nhất có thể từ các nhạc cụ và giọng hát, để sau này có thể xử lý (mix, master) mà không bị giới hạn.
Bản ghi gốc đó được gọi là master file nó cực kỳ nặng. Ví dụ, một giờ nhạc stereo ở 24/96 có thể nặng tới hơn 2GB. So với nhạc CD (16/44.1) chỉ khoảng 620MB cho một giờ, bạn thấy khác biệt chưa?
Và đó chính là nguồn gốc của Âm thanh Hi-Res (High-Resolution Audio). Nói nôm na, Hi-Res là bất kỳ định dạng nhạc số nào có chất lượng cao hơn CD (tức là cao hơn 16-bit/44.1kHz). Thông thường, Hi-Res là 24-bit/96kHz, 24-bit/192kHz, hoặc các biến thể như 88.2kHz, 176.4kHz.
4. Thời đại của MP3 và nén mất dữ liệu
Rồi đến cuối những năm 90, đầu 2000, iPod và các cửa hàng nhạc trực tuyến ra đời. Lúc đó, ổ cứng còn nhỏ, internet còn chậm, băng thông thì đắt. Làm sao để nhét hàng nghìn bài hát vào một chiếc máy nghe nhạc nhỏ xíu? Làm sao để tải nhạc về nhanh chóng?
Câu trả lời là nén. Người ta phát minh ra các codec nén như MP3, AAC, WMA… Chúng hoạt động bằng cách loại bỏ những phần âm thanh mà tai người khó nghe thấy, dựa trên các nghiên cứu về tâm lý âm học (psychoacoustics).
Kết quả là kích thước file giảm đi khủng khiếp. Ví dụ, một file MP3 chất lượng 128kbps chỉ nặng bằng 1/11 so với file CD gốc (56MB so với 620MB cho một giờ nhạc). Thật là một cuộc cách mạng về sự tiện lợi!
Nhưng… cái gì mất đi? Nén MP3 kiểu này được gọi là nén mất dữ liệu (lossy compression). Nó giữ lại những phần chính của bài hát (giai điệu, lời hát, nhịp điệu), nhưng vứt bỏ những chi tiết nhỏ, tinh tế những thứ tạo nên cảm xúc, sự sống động và không gian của bản nhạc.
Bạn vẫn nghe được giọng ca sĩ, vẫn nghe được tiếng trống, nhưng bạn sẽ không còn cảm nhận được:
Cảm giác không khí xung quanh nhạc cụ.
Những tiếng thở nhẹ của ca sĩ trước khi hát.
Độ vang tự nhiên của dây đàn guitar.
Tiếng chũm chọe nghe sẽ như tiếng “xèo xèo” thay vì tiếng kim loại vang xa.
Tốc độ bit càng thấp (ví dụ 128kbps), càng nhiều chi tiết bị mất. Lên 320kbps (MP3 chất lượng cao nhất) thì đỡ hơn, nhưng vẫn không thể bằng được bản gốc lossless.
5. Bây giờ, hãy nhìn lại những con số
Bây giờ, khi bạn nhìn vào thông số của một dịch vụ nhạc trực tuyến, bạn sẽ thấy họ công bố tốc độ bit. Ví dụ:
Spotify Free: 128kbps Ogg Vorbis
Spotify Premium: 320kbps Ogg Vorbis
Apple Music: 256kbps AAC (trước đây), nhưng giờ họ có thêm tùy chọn Lossless lên đến 24-bit/192kHz.
Tidal: Họ có gói “HiFi” (16-bit/44.1kHz, 1411kbps) và “Masters” (24-bit/96kHz hoặc hơn, thường dùng MQA).
Qobuz: Họ có các tầng: “Hi-Res” (24-bit lên đến 192kHz) với bit rate có thể lên tới 9.216 kbps (tức là 9,2 Mbps) cho file 24/192.
Giờ bạn đã hiểu: con số 1411kbps là chuẩn CD lossless. Con số 320kbps chỉ bằng khoảng 22% so với CD. Nghĩa là bạn đang mất đi gần 80% thông tin của bản nhạc gốc.
6. Làm sao để tận hưởng nhạc số chất lượng cao nhất?
Tin vui là bây giờ internet đã nhanh hơn rất nhiều. Ổ cứng cũng rẻ hơn. Chúng ta có thể thoải mái phát trực tuyến nhạc lossless và Hi-Res ngay tại nhà với băng thông chỉ cần tầm 25Mbps là đủ.
Nếu bạn muốn trải nghiệm âm nhạc ở đẳng cấp cao nhất, gần nhất với những gì nghệ sĩ và kỹ sư âm thanh đã làm trong phòng thu, hãy cân nhắc các dịch vụ phát trực tuyến sau:
Qobuz: Mình thích Qobuz nhất vì họ tập trung vào chất lượng. Họ có kho nhạc Hi-Res lớn và minh bạch về thông số (bạn có thể thấy file đó là 24/96 hay 24/192). Họ cũng hỗ trợ cả DSD và DXD (các định dạng cao cấp hơn nữa).
Tidal: Nổi tiếng với gói “Masters” (MQA). Cũng có nhiều nhạc Hi-Res.
Apple Music: Từ năm 2021, Apple Music phát hành nhạc Lossless và Hi-Res miễn phí cho tất cả thuê bao. Rất đáng giá nếu bạn ở trong hệ sinh thái Apple.
Amazon Music HD: Cũng tương tự, có gói HD và Ultra HD.
Phí hàng tháng của các dịch vụ này chỉ bằng… một cốc cà phê mỗi tháng, rẻ hơn nhiều so với mua một cái CD thời xưa. Mà bạn lại có quyền truy cập vào hàng triệu bài hát.
Ngoài ra, nhiều dịch vụ còn cho phép bạn mua và tải xuống các file nhạc Hi-Res để sở hữu vĩnh viễn, nếu bạn thích sưu tầm.
7. Còn thiết bị thì sao?
Để nghe được nhạc lossless và Hi-Res, bạn cần có thiết bị hỗ trợ. Cụ thể là:
Điện thoại / Máy tính bảng / Máy tính: Hầu hết các thiết bị hiện đại đều có thể phát nhạc lossless qua ứng dụng. Tuy nhiên, để phát nhạc Hi-Res (24/96 trở lên), bạn cần một thiết bị có khả năng xử lý.
DAC (Digital-to-Analog Converter): Đây là bộ phận quan trọng nhất. DAC chuyển đổi tín hiệu số thành tín hiệu analog để ampli và loa có thể phát ra. Chất lượng của DAC ảnh hưởng rất lớn đến chất âm cuối cùng.
Tai nghe / Loa: Chúng cũng cần có khả năng tái tạo chi tiết âm thanh ở dải tần cao và dải động rộng.
Nếu bạn đang dùng một bộ dàn âm thanh khá tốt, mình khuyên bạn nên thử dùng thử một trong các dịch vụ lossless kể trên. Bạn sẽ ngạc nhiên vì những chi tiết nhỏ mà bạn chưa từng nghe thấy trong những bản nhạc quen thuộc.
Lời kết
Hy vọng qua bài viết này, bạn đã hiểu hơn về thế giới nhạc số. Không có gì phức tạp cả, chỉ cần nhớ mấy ý chính:
Nhạc CD lossless là chuẩn 16-bit/44.1kHz, tốc độ bit 1411kbps.
Nhạc Hi-Res là cao hơn CD, thường là 24-bit/96kHz hoặc 192kHz, cho nhiều chi tiết hơn.
Nhạc nén (MP3, AAC…) là dạng mất dữ liệu, tiện lợi nhưng đánh đổi chất lượng. Tốc độ bit càng thấp, chất lượng càng giảm.
Để nghe nhạc hay nhất, hãy chọn các dịch vụ phát trực tuyến lossless như Qobuz, Tidal, Apple Music Lossless, hoặc Amazon Music HD.
Và đừng quên, thiết bị phần cứng (DAC, loa, tai nghe) cũng quan trọng không kém để tái tạo lại những gì đã được ghi.
Nếu có bất kỳ thắc mắc gì, đừng ngại để lại bình luận hoặc ghé qua District M để tụi mình tư vấn thêm nhé. Chúc các bạn có những trải nghiệm âm nhạc thật tuyệt vời!
